Zachowek stanowi jeden z mechanizmów ochronnych przewidzianych w prawie spadkowym. Jego celem jest zabezpieczenie interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy, którzy mimo istnienia więzi rodzinnych zostali pominięci przy dziedziczeniu. W praktyce zdarzają się jednak sytuacje, w których spadkodawca chce ograniczyć możliwość dochodzenia zachowku przez określone osoby albo spadkobiercy i obdarowani poszukują sposobów obrony przed takim roszczeniem.
Warto pamiętać, że część rozwiązań pozwalających ograniczyć obowiązek zapłaty zachowku może zostać zastosowana wyłącznie przez spadkodawcę jeszcze za życia. Istnieją jednak również instrumenty prawne, z których mogą korzystać osoby zobowiązane do zapłaty zachowku już na etapie postępowania sądowego.
Wydziedziczenie
Jednym z najbardziej efektywnych sposobów pozbawienia określonej osoby prawa do zachowku jest jej wydziedziczenie. Polega ono na zamieszczeniu w testamencie oświadczenia, w którym spadkodawca wyłącza uprawnionego od dziedziczenia oraz od prawa do zachowku.
Aby wydziedziczenie było skuteczne, musi opierać się na jednej z przyczyn wskazanych w przepisach prawa. Spadkodawca może wydziedziczyć zstępnych, małżonka lub rodziców, jeżeli osoba uprawniona do zachowku:
Kluczowe znaczenie ma odpowiednie wskazanie i opisanie przyczyny wydziedziczenia w treści testamentu. Im bardziej szczegółowo zostaną przedstawione okoliczności uzasadniające decyzję spadkodawcy, tym większe są szanse na utrzymanie jej skuteczności w przypadku sporu sądowego. Osoba wydziedziczona może bowiem podważać prawdziwość wskazanych powodów i twierdzić, że wydziedziczenie zostało dokonane bez podstaw. Ostateczna ocena należy wówczas do sądu.
Należy również pamiętać, że skutki wydziedziczenia co do zasady nie rozciągają się na dzieci i dalszych zstępnych osoby wydziedziczonej. Oznacza to, że potomkowie takiej osoby mogą nadal dochodzić zachowku.
Umowa o zrzeczenie się dziedziczenia
Innym rozwiązaniem jest zawarcie pomiędzy przyszłym spadkodawcą a spadkobiercą ustawowym umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Strony mogą objąć nią zarówno całe przyszłe dziedziczenie, jak i wyłącznie prawo do zachowku, ograniczając je w całości lub części.
W przypadku braku odmiennych postanowień skutki takiej umowy obejmują również zstępnych osoby zrzekającej się, a więc między innymi jej dzieci czy wnuki. Umowa wymaga zachowania formy aktu notarialnego pod rygorem nieważności. Nie wywoła skutków prawnych jednostronne oświadczenie o rezygnacji z dziedziczenia. Niezbędne jest zgodne oświadczenie obu stron, czyli spadkodawcy oraz przyszłego spadkobiercy.
Darowizny dokonane za życia spadkodawcy
W praktyce często spotyka się próby ograniczenia zachowku poprzez przekazywanie majątku w drodze darowizn jeszcze za życia spadkodawcy. Nie zawsze jednak takie działania przynoszą zamierzony efekt.
Zasadniczo darowizny dokonane przez spadkodawcę są uwzględniane przy ustalaniu wysokości zachowku. Przepisy przewidują jednak pewne wyjątki od tej reguły.
Do substratu zachowku nie dolicza się drobnych darowizn, które odpowiadają zwyczajom panującym w danych relacjach, a także darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są ani spadkobiercami, ani uprawnionymi do zachowku. W przypadku darowizn przekazanych spadkobiercom lub osobom uprawnionym do zachowku ich wartość uwzględnia się niezależnie od czasu ich dokonania.
Przy ustalaniu zachowku należnego zstępnym nie bierze się pod uwagę darowizn dokonanych w okresie, gdy spadkodawca nie miał jeszcze dzieci lub dalszych zstępnych. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy darowizna została dokonana w okresie krótszym niż trzysta dni przed narodzinami zstępnego. Natomiast przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi pomija się darowizny dokonane przed zawarciem małżeństwa.
Umowa dożywocia
Skutecznym sposobem ograniczenia ryzyka roszczeń o zachowek może być także zawarcie umowy dożywocia. W ramach takiej umowy właściciel nieruchomości przenosi jej własność na inną osobę, która zobowiązuje się zapewnić mu dożywotnie utrzymanie.
Ponieważ umowa dożywocia ma charakter odpłatny, przekazana nieruchomość nie jest traktowana jako darowizna. W konsekwencji jej wartość co do zasady nie jest uwzględniana przy obliczaniu zachowku, co sprawia, że rozwiązanie to bywa wykorzystywane jako forma ochrony majątku przed przyszłymi roszczeniami.
Odroczenie terminu płatności, rozłożenie zachowku na raty i jego obniżenie
Nawet jeśli roszczenie o zachowek okaże się zasadne, osoba zobowiązana do jego zapłaty nie pozostaje całkowicie pozbawiona środków obrony. W toku postępowania możliwe jest powołanie się na względy słuszności oraz zasady współżycia społecznego.
Rozpoznając sprawę, sąd bierze pod uwagę całokształt okoliczności konkretnego przypadku, w tym sytuację majątkową i osobistą stron. W określonych sytuacjach przepisy pozwalają na odroczenie terminu płatności zachowku lub rozłożenie należności na raty. W orzecznictwie przyjmuje się również, że wyjątkowe okoliczności mogą uzasadniać ocenę dochodzonego roszczenia przez pryzmat zasad współżycia społecznego.
Podsumowanie
Skuteczna obrona przed roszczeniem o zachowek wymaga odpowiedniego przygotowania oraz znajomości regulacji prawa spadkowego. Do najczęściej wykorzystywanych rozwiązań należą wydziedziczenie, zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia, odpowiednie planowanie darowizn czy skorzystanie z instytucji dożywocia. W określonych przypadkach możliwe jest również podjęcie obrony już na etapie procesu sądowego poprzez wnioskowanie o obniżenie zachowku, rozłożenie go na raty lub odroczenie terminu płatności. Przed podjęciem jakichkolwiek działań warto jednak zasięgnąć porady prawnika specjalizującego się w prawie spadkowym, aby wybrane rozwiązanie było zarówno zgodne z prawem, jak i skuteczne.
Autor: Natasza Stępień
